Boekbeschrijving van De Baltics naar de Balkan

Bij het selecteren van boeken voor deze beschrijving heb ik de geopolitieke ontwikkelingen in Oost-Europa als uitgangspunt genomen. Dat dit actueel is blijkt niet alleen uit de stroom nieuwsberichten maar ook uit de aandacht die fotografen hieraan besteden.

Recent zijn er een paar mooie fotoboeken verschenen. Zo mooi dat een aantal van hen in de jaarlijkse prijzen zijn gevallen zoals die o.a. door De Volkskrant worden toegekend. Dat is mooi meegenomen, maar het gaat natuurlijk ook om de inhoud.

Siberian Exiles van Claudia Heinermann – Part 1 Lithuania

Eerst iets over het volume. Het is niet 1 band, maar 5 of eigenlijk zelfs 6 als je het introductieboekje meerekent. En dan is dit nog maar deel 1. Er komen in totaal 3 delen. In elk deel zal zij een land behandelen. Het design is van SYB. In déze 5 boeken vertelt Heinermann aan de hand van bezoeken aan locaties en interviews met overlevenden en nabestaanden de gruwelen van de deportaties die in de vroege jaren 40 door de Sovjets in Litouwen werden uitgevoerd. Zinloze verplaatsingen van mensen, soms mannen alleen, maar ook veel gezinnen die have en goed moesten achterlaten om in een volledig onvoorbereid gebied moesten zien te overleven en vooral voor voedselproductie moesten zorgen voor het Russische leger. De ontberingen waren zodanig dat velen het leven lieten.

Deze verhalen zijn amper bekend. In de Sovjet-Unie was het bespreken een taboe en je werd om minder met jarenlange afzondering gestraft, als je dit toch zou doen. In het boek van Solzjenitsyn “De Goelag Archipel” uit 1973 lees je daar van alles over.

Na de dood van Stalin in 1953 werd de situatie beter voor de gedeporteerden en begonnen enkelen ook aan hun terugreis. Velen zijn echter gebleven. Hun gezinnen waren inmiddels geworteld op hun nieuwe plekken en in Litouwen zouden ze ook niet meer de oorspronkelijke situatie aantreffen.

De banden behandelen steeds verschillende families en verschillende lotsbestemmingen. De gebeurtenissen verlopen allemaal volgens een patroon. Alle families ervaren de deportaties op dezelfde manier. Ze noemen los van elkaar dezelfde feiten. Dat maakt het verhaal sterk. Naast beknopte teksten (Heinermann laat vooral de personages zelf aan het woord) zijn er in de boeken tekeningen en oude foto’s opgenomen. "Wie maakten die", vraag je je af als je je de situatie voorstelt? Uiteraard bevatten de banden ook veel nieuw door Heinermann gemaakt fotowerk.

Het boek is vooral een geschiedenisboek. Je leert iets over het verleden. Het is ook een aanklacht naar de oude bezettingsmacht, zonder overigens veel verwachtingen van die kant. De rollen zijn inmiddels wel omgedraaid. De verhoudingen binnen Litouwen zijn gewijzigd, maar men is wel op hun hoede. Dat laatste is vooral in het volgende boek te zien:

The Former Capital van Rob Hornstra en Arnold van Bruggen

Ook dit is een eerste deel van een reeks. De reeks Europa. Design door Kummer en Herrman. Veelbelovend, maar door de pandemie op achterstand gekomen. Dit eerste deel gaat ook over Litouwen. Het is het huidige Litouwen, waar sinds de jaren 80 van de vorige eeuw men is begonnen met het voorzichtige herstel van de identiteit. Het hedendaagse volk is zich sterk bewust van de gevaren die vanuit de buurlanden op hen af kunnen komen. Hornstra laat ook ouderen aan het woord en de deportaties volgens Heinermann komen ook hier terug. Dat zijn dan vooral de portretten in zijn boek. Met reportages legt hij de activiteiten van de jongeren vast die allemaal patriottistisch van aard zijn. De beeldtaal in beide boeken komt overeen. Zelfs onderwerpskeuze zoals slachtvee en stillevens. De boeken vullen elkaar aan. In chronologie volgen ze op elkaar. De boodschap is meer vooruitkijkend en waarschuwend, waar Heinermann de historie beschrijft.

Meer naar het zuiden van Oost-Europa komen we in de Balkan, het voormalige Joegoslavië.

Bloed en Honing van Irene van der Linden en Nicole Segers

Een kloek boek met veel tekst en foto’s. Beeldredactie door Marc Prüst en tekstredactie door Tijn Boon. Het is een reisbeschrijving die min of meer nauwkeurig in de voetsporen van een voorganger: Rebecca West uit 1937 werd gemaakt.  West kon de reis maken zonder een grens over te steken, het tweetal nu had met veel grenspassages te maken en bovendien met een vijhandige houding tussen veel bevolkingsgroepen. De Balkan is verdeeld naar etniciteit en religie en de kloof tussen de bevolking is groter dan ooit. Er is een grote hoop gevestigd op Europa. Aansluiting en een éénwording binnen Europa wordt gezien als de oplossing voor de conflicten van vandaag. Helaas zien wij Europa ook scheuren en op zijn minst kraken. Daarom is het boek een waarschuwing. De schrijvers noemen de Balkan niet voor niets de kanarie in de kolenmijn. Het laat duidelijk zien waar de opdeling toe leidt en dient als waarschuwing voor een verdere versnippering van Europa. De vorm is apart. In een poging de tekst en beeld naadloos op elkaar de laten aansluiten wordt er met lettergrootte gevarieerd zodat de bladspiegel gelijk blijft. Hiermee zouden de foto’s niet als illustratie dienen maar gelijkwaardiger aan de tekst zijn. Naar mijn mening geldt dat eveneens voor de  voorgaande 2 boeken, waarin tekst en foto’s elkaar afwisselen zonder dat één van de twee een ondergeschikte rol krijgt.

Het huidige boek geeft veel inzicht in de geschiedenis van het voormalig Joegoslavië en verklaart op een populaire manier het uiteenvallen van dit land en de conflictueuze opkomst van de reeks nieuwe Balkanlanden. Er wordt met interviews met lokale mensen een samenhangend beeld opgebouwd. Gebeurtenissen zoals oorlogen in het verleden worden door verschillende mensen genoemd en daardoor ontstaat  een goede samenhang.

Het  boek werd uitverkoren door de Volkskrant voor de beste tien uit 2020.

Qua regio passen ook de volgende boeken bij deze bespreking:

Macedonië door Cuny Janssen uit 2003

Dit boek gaat uit van een heel andere opvatting. Het bestaat uit louter foto’s en bevat dan ook geen letter tekst. Het boek is ontworpen door SYB en behoort tot de beschreven collectie van Badger en Parr. Het bestaat uit een Portrait en een Landscape deel. Janssen speelt met deze begrippen door op de portrait-pagina’s inderdaad portretten af te beelden en op de landscape pagina’s landschappen. Het boek gaat over het zelfstandige (Noord) Macedonië dat na het uiteenvallen van Joegoslavië is ontstaan.  De portretten zijn van kinderen of jongvolwassenen, getuigen van eenvoud of soberheid en tonen vroegrijpe blikken die tijdens de recente oorlog veel ellende hebben gezien. De landschappen zijn ongerept en laten vrijwel geen beïnvloeding door de mens zien. Een zekere idyllische sfeer kan het boek niet ontzegd worden. Het is een soort rust die ná de oorlog over het gebied valt en waarin de jonge generatie een toekomst heeft.

Anastasiia door Christian van der Kooy

Weliswaar een stuk buiten de regio, maar als je als thema “geopolitiek” hanteert dan past ook dit boek bij deze bespreking. Het boek behoorde bij de beste 10 fotoboeken van 2019 en het design is van Rob van Hoesel.

Christian van de Kooy beschrijft het land Oekraïne aan de hand van een rondreis Kiev, Odessa, De Krim en weer Kiev. Zijn foto’s betreffen zowel landschappen als portretten. De recente geschiedenis is nooit ver weg, hetgeen vooral in de begeleidende teksten tot uitdrukking komt.

Het project heeft een kennelijke zeer persoonlijke wending gekregen doordat Christian met zijn fixer Anastasiia een relatie kreeg. In het boek zijn de poëtische dagboeknotities van Anastasiia opgenomen bij haar selfies. Typografisch is er onderscheid gemaakt tussen de teksten van Anastasiia en Christian. De observaties door Christian zijn in zwarte tekst terwijl de beschouwingen over het verleden door Anastasiia in roze zijn uitgevoerd. Dezelfde kleur als waarin haar selfies en dagboekaantekeningen zijn gedrukt.

Het boek kreeg waarderingen voor het best verzorgde boek 2018 en kwam in de selectie voor de toptien van De Volkskrant 2019.

For Hanna, Future Stories from the Past door Willem Poelstra

Dit lijvige boek van de helaas te vroeg overleden Willem Poelstra is een vermenging van een persoonlijke ervaring en een verslag van een aantal bezoeken aan het land Kosovo. Na het overlijden van zijn ouders bleek tot de nalatenschap een koffer met documenten en foto’s te behoren, die het startsein vormden tot dit project. Met de titel van het boek draagt hij het werk op aan zijn moeder. In zijn bezoeken aan het land werd hij getroffen door dezelfde ervaringen (zie bovenstaande boekbeschrijvingen) die de recente Balkanoorlog heeft achtergelaten, maar ontmoette hij ook mensen die de kloof van de haat wisten over te steken en die net als zijn ouders vreedzaam samenleefden. Het boek bevat heel veel landschappen met ruïnes, waarbij je het gevoel krijgt dat het hele land vol staat met achtergelaten bezittingen.  Deze foto’s zijn op dun krantenpapier gedrukt, wellicht om de tijdelijke betekenis weer te geven. Het centerpiece van het boek gaat over de mensen die hij heeft leren kennen. Hun verhalen staan naast hun portretten. Een even groot gedeelte van het boek wordt gewijd aan de Future stories from the past. Oorlogsverhalen door de ooggetuigen. Met foto’s van de verteller en de omgeving die het betreft. Om het boek toegankelijk te maken voor de lokale bevolking is een vertaling in het Albanees en Servisch opgenomen.

Het boek werd in 2017 door De Volkskrant tot de beste 10 boeken gerekend.

 

Tenslotte

Mocht je interesse in fotoboeken zijn gewekt en zou je een keer een avond over een bepaald thema willen organiseren, dan zou ik een lezing op maat kunnen verzorgen.

 

Rating: 0 sterren
0 stemmen

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.